Grieken en Grootmachten

1000-335 v. Chr.

Nu te zien! Na de late Bronstijd ontstaat er vanaf 1000 v. Chr. een nieuwe dynamiek en zien we dat c. 1050 v. Chr. ijzer wordt geïntroduceerd in het Nabije Oosten en vervolgens de Griekse wereld. Vanaf de achtste eeuw verspreidt de Hallstatt cultuur zich over vrijwel geheel noordwest Europa tot aan Italië aan toe. Daar ontwikkelt zicht de Villanova cultuur die vrijwel naadloos overloopt in de Etruskische cultuur met weer een sterke Orientaliserende invloed vanaf de 7de eeuw. Er is een grote demografische druk die leidt tot migraties en het ontstaan van veel nieuwe nederzettingen van Griekse en Fenicische kolonisten langs de kusten van de Middellandse Zee en de Zwarte zee. De verspreiding van de Griekse cultuur beperkte zich niet tot het gebied van de Egeïsche Zee maar vinden we ook in Spanje, Zuid-Frankrijk, Sicilië en Zuid-Italië, tot Egypte en de Zwarte Zee. In het oosten floreren nieuwe rijken zoals van de Assyriërs die Egypte onder de voet lopen in de 7de eeuw v. Chr. Het Perzische rijk is oppermachtigs en heeft in de westelijke marge veel conflicten met Griekse stadstaten, die uiteindelijk tot een belangrijke accentverschuiving leiden.

Bronzen paardje, Grieks, Peloponnesos, ca. 750 v.Chr., Collectie Allard Pierson Museum (APM 1344)

Bronzen paardje, Peloponnesos, , rond 750 v.Chr., collectie Allard Pierson Museum (APM 01344)

IJzertijd/Geometrische periode (ca. 900-700 v. Chr.)

Tegen 1000 v.Chr. beginnen de Grieken ijzer te gebruiken. Zij gaan in stedelijke centra wonen, die bestuurd worden door de aristocratie: de polis (stadsstaat) is geboren. De periode tussen 900 en 700 v.Chr. noemen we ‘Geometrisch’ vanwege de gebruikte versieringen: meanders, zigzaggen en andere patronen. Vanaf  ca. 800 v.Chr.  zien we afbeeldingen van geometrisch gestileerde mensen en dieren. Er ontstaan contacten met andere culturen en de handel groeit. De Grieken beginnen het alfabet te gebruiken. Homerus dicht de Ilias en Odyssee aan het eind van deze periode. De eerste Olympische spelen vinden plaats in 776 v.Chr. en in de tweede helft van de 8e eeuw worden de eerste Griekse kolonies gesticht aan de kusten van Italië en Sicilië. 

Oriëntaliserende periode (ca. 700-600 v.Chr.)

Door de handel met het Nabije Oosten komen de Grieken in contact met ideeën, technieken en voorstellingen uit de Oosterse en Egyptische culturen. Zij nemen hier veel van over en daarom noemen we deze periode ‘oriëntaliserend’. Korinthe is het belangrijkste centrum van handel en nijverheid, het aardewerk uit deze stad is in grote aantallen rond de hele Middellandse Zee teruggevonden. Milete en andere steden stichten vele kolonies aan de kusten van de Zwarte Zee.

Krater met Dionysus, Grieks, toegeschreven aan de ‘Flying Angel’ Schilder, ca. 480 v.Chr., Collectie Allard Pierson Museum (APM 11068)

Krater met Dionysus, Toegeschreven aan de ‘Flying Angel’ Schilder, Athene, ca. 480 v.Chr., collectie Allard Pierson Museum (APM 11068)

Archaïsche periode (ca. 600-480 v.Chr.)

In de 6de  eeuw v.Chr. worden de poleis vaak bestuurd door alleenheersers, tyrannen, of groepen edelen (oligarchen). In Athene voert Solon vroeg in de 6de eeuw v.Chr. hervormingen door die uiteindelijk zullen leiden tot de Atheense democratie. Daarna beleeft de stad een bloeitijd onder het bewind van de tyran Peisistratus. Zijn zonen zijn minder geliefd en in 510 v.Chr. wordt de democratie ingesteld. Vroeg in de 5de eeuw moeten de Grieken zich verdedigen tegen een enorme invasie van de Perzen, die zij in 490 v.Chr. bij Marathon en in 480/479 v.Chr. bij Salamis en Plataea verslaan. Wel verwoesten de Perzen in deze strijd Athene en veel andere plaatsen.

Grafsteen Grafsteen met moeder, dienares en kind, Pentelisch marmer, Grieks, 420-410 v.Chr., Collectie Allard Pierson Museum (APM 9327)

Grafsteen met moeder, dienares en kind, marmer, 420-410 v.Chr., collectie Allard Pierson Museum (APM 9327)

Klassieke periode (ca. 480-323 v.Chr.)

Na de Perzische oorlogen zijn Athene en Sparta de belangrijkste poleis van Griekenland. Athene kent een ongeëvenaarde bloei: de tragediedichters, filosofen, redenaars en historici van deze periode zullen de Westerse cultuur blijvend beïnvloeden. Ook de kunsten bloeien. Op het gebied van de architectuur getuigen de schitterende tempels van hun prestaties. De schilderkunst is grotendeels verloren gegaan maar de beeldhouwkunst kennen we van Romeinse kopieën en van Griekse originelen. Millennia later zijn zij nog de klassieke standaard. De vaasschilderkunst staat in de Archaïsche en Klassieke periode op een zeer hoog niveau, vooral in Athene, later, in de 4e eeuw v. Chr., ook in Zuid-Italië.  Rampzalig voor Griekenland is de oorlog tussen Athene en Sparta, de Peloponnesische Oorlog (431-404 v.Chr.), die de Spartanen uiteindelijk winnen. Toch bloeit Griekenland ook na 400 v.Chr., terwijl verschillende steden om de macht vechten. Het noordelijke koninkrijk Macedonië wordt steeds machtiger en onderwerpt heel Griekenland in 338 v.Chr. Daarna begint Alexander de Grote zijn veroveringen van het Perzische Rijk, Egypte en een groot deel van het huidige Pakistan en Afghanistan. Hij sterft in 323 v.Chr. in Babylon.

Apollo in en voor zijn tempel (APM-02579)
Aphrodite (APM-00566)

Gepubliceerd door  Allard Pierson Museum

27 oktober 2018