De Etrusken

De Etrusken leefden in Italië in het gebied tussen Rome en Bologna. De rijke materiele cultuur kennen we vooral uit ondergrondse graftombes of grafkamers. Zo wordt vaak vaatwerk aangetroffen dat gebruikt is bij een feestmaaltijd met wijn en muziek ter ere van de overledene. Na afloop van de maaltijd werd het gebruikte vaatwerk in het graf geplaatst. Vrijwel alle voorwerpen op de Etruskische afdeling in het museum zijn afkomstig uit graven.

Herkomst

De Etrusken noemden zichzelf Rasenna of Rasna. De Grieken spraken over Tyrsenoi of Tyrrehenoi. De Latijnen noemden hen Tusci of Etrusci. Nog steeds wordt gediscussieerd over de herkomst van de Etrusken. 

De Griekse geschiedschrijver Herodotus uit de 5de eeuw v. Chr. zegt dat de Etrusken over zee uit Klein-Azië kwamen en na omzwervingen in Midden-Italië belandden (I, 94). Andere antieke auteurs schrijven dat de Etrusken altijd al in Italië hebben gewoond of dat zij vanuit het noorden over de Alpen naar Italië zijn gekomen. De vroegste fase in de Etruskische cultuur begint rond 900 voor Chr. Deze periode wordt aangeduid als proto-Etruskische periode of Villanova periode en duurt tot ca. 725 v. Chr. De oriëntaliserende periode loopt van 725-580 v, Chr. De archaïsche periode van 580-480 v. Chr. de klassieke periode van 480-300 v. Chr.  en de laatste periode van 300 – 100 v. Chr. wordt beschouwd als de Etrusco-Romeinse periode. 

Bronzen speld, Etruskisch, Collectie Allard Pierson Museum (APM 01502)

Een sierspeld of broche die maar liefst 35 cm lang is! De beugel van deze speld bestaat uit twee gebogen stukken bronsplaat die in de lengte aan elkaar zijn gesoldeerd. Aan de buitenzijde zijn geometrische motieven gegraveerd en als extra versiering zijn bronzen ringetjes aangebracht. Collectie Allard Pierson Museum, APM01502.

Invloed van buitenaf

Het eigen karakter van de Etruskische kunst wordt sterk beïnvloed door invloeden van andere culturen met name uit het oosten. De Grieken met hun kolonies in onder meer Zuid-Italië, waren zeer invloedrijk. De indeling in stijlperioden loopt parallel aan die van de Griekse kunst. Van 700 tot 500 v. Chr., waren de Etrusken welvarend en hun macht breidde zich gestaag uit. Etruskische koningen regeerden over Rome en hun macht op zee was groot. Na enkele nederlagen in de 5de eeuw v. Chr. ging hun macht tanen en nam de Romeinse macht toe. Eén voor één werden de Etruskische steden door de Romeinen veroverd. Met de komst van keizer Augustus in 27 v. Chr., wordt Etrurië deel van het Romeinse rijk. 

Stadstaten

Het gebied van de Etrusken ligt in Midden-Italië en wordt begrensd door de rivier de Arno bij Florence en de rivier de Tiber bij Rome. De Etrusken hebben nooit een echt Etruskisch rijk of samenhangend gebied gekend. Net als de Grieken, kenden zij stadstaten die betrekkelijk onafhankelijk van elkaar functioneerden. In deze stadstaten vormden enkele families een aristocratische bovenlaag. De belangrijkste 12 steden vormden een bond en de vertegenwoordigers kwamen één maal per jaar bij elkaar. Het waren Veii, Cerveteri, Tarquinia, Vulci, Orvieto, Roselle, Vetulonia, Populonia, Chiusi, Perugia, Arezzo en Volterra. 

Taal

Het schrift van de Etrusken dat zijn oorsprong heeft in het Griekse alfabet, wordt van rechts naar links geschreven en is goed te lezen. Bij de Etrusken ontbreken echter literaire teksten en van veel woorden is de betekenis nog onbekend. Dat maakt de taal moeilijk toegankelijk. Het grootste deel van de 11.000 bewaard gebleven teksten  bestaat uit eigennamen die op askisten of bronzen voorwerpen staan vermeld. 

Bucchero aardewerk

Kenmerkend voor de Etruskische cultuur in de 7de en 6de eeuw v. Chr. is het zwartglanzende aardewerk dat bucchero wordt genoemd. Dit aardewerk werd gebruikt om wijn uit te schenken en te drinken. Het vroege bucchero uit het eind van de 7de eeuw v. Chr. werd op de pottenbakkersschijf gemaakt en is dun en diepzwart glanzend. De egale zwarte kleur ontstond tijdens het bakproces waarbij het aardewerk bij lage temperatuur in een rokerige oven werd gebakken. Waarschijnlijk is dit egaal zwarte bucchero ontwikkeld in pottenbakkerswerkplaatsen als een verbetering van het grovere impasto aardewerk; het lijkt soms een imitatie van metaal. Enkele decennia later wordt het bucchero steeds dikwandiger en grijzer van kleur en daarmee minder exclusief. 

Bucchero aardewerk, Etruskisch, Collectie Allard Pierson Museum (APM 02858)

Bucchero aardewerk. Collectie Allard Pierson Museum, APM2858.

De Etruskische vrouw

De Etruskische vrouw stond maatschappelijk in hoog aanzien. Gelet op afbeeldingen van vrouwen in grafschilderingen en grafvondsten die specifiek voor de vrouw waren bestemd, is voorzichtig te concluderen dat de vrouw geen ondergeschikte rol speelde. De Etrusken zijn beroemd om dergelijke bronzen spiegels die aan de zijde waarin de vrouw keek, glad waren gepolijst en aan de achterzijde vaak kunstig waren bewerkt met mythologische voorstellingen. 

Etruskische tempelversiering, Collectie Allard Pierson Museum (APM 11865)

Tempelversiering (Antefix), tweede helft van de 6de eeuw v. Chr. Collectie Allard Pierson Museum.

Tempels en antefixen

De Etruskische tempel was gemaakt van vergankelijk hout. Alleen de fundamenten waren van steen en de dakversiering was van terracotta. Een tempel wordt gedateerd op grond van de stijl van de terracotta versieringen die teruggevonden worden. De daken waren bedekt met terracotta dakpannen en soms stonden op de nok van het dak terracotta beelden van de goden. De platte dakpannen werden met elkaar verbonden door een halfronde terracotta buis. De onderste buis was versierd met een zogenaamde antefix. Vaak zijn deze antefixen of dakpanafsluiters kleurig beschilderd. 

Stenen askist, Etrurie. Collectie Allard Pierson Museum (APM 01434)

Stenen askist van een overleden jongen. Collectie Allard Pierson Museum.

Crematie en inhumatie

Zowel in de Klassieke als in de Hellenistische periode werden de doden begraven of gecremeerd. Veel graven in necropolen zoals bij Tarquinia, zijn versierd met goed bewaarde wandschilderingen. In nissen of op in de wand uitgehakte banken werden de doden bijgezet. Ook komen er ondergrondse grafkamers voor die gebruikt werden als verzamelplaats voor talloze asurnen. Deze asurnen waren soms van albast en soms van lokale tufsteen gemaakt en vaak versierd met mythologische voorstellingen. Mythologische kennis hadden de Etrusken door de vele contacten met de Grieken en de import van duizenden vazen uit Athene. 

Gepubliceerd door  Allard Pierson Museum

19 april 2017